"भूमे पर्वको सांस्कृतिक र 'बुकी' को ऐतिहासिक मान्यता"

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिएको देश हो। यहाँका प्रत्येक समुदायका आफ्नै मौलिक परम्परा, रीतिरिवाज र चाडपर्वहरू छन्, जसले नेपाली संस्कृतिलाई संसारभरि नै एउटा छुट्टै पहिचान दिएका छन्। यिनै मौलिक र रैथाने संस्कृतिहरूमध्ये मध्य-पश्चिम नेपालको पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मगर समुदाय, विशेष गरी खाम भाषी मगरहरूको सबैभन्दा ठूलो, पवित्र र विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो— भूमे पर्व यसलाई स्थानीय भाषामा 'बल पूजा' वा 'नोखाबाङ' पनि भनिन्छ।

प्रकृतिलाई नै भगवान् मानेर पूजा गरिने यो पर्वले मानव जीवन, माटो र प्रकृतिको अटुट सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। हालै रुकुम पूर्वको भूमे गाउँपालिकास्थित खाबाङ बगरमा "भूमे गाउँपालिकाको कला, संस्कृति र पहिचान: संरक्षण र प्रवर्द्धन हाम्रो साझा अभियान" भन्ने मूल नाराका साथ ६ औं भूमे सांस्कृतिक महोत्सव भव्य रूपमा सम्पन्न भएको छ। हिजो यस महोत्सवको अन्तिम दिन रुकुम पूर्वका विभिन्न गाउँ र छिमेकी जिल्ला रोल्पाको ऐतिहासिक ठाउँ थबाङ लगायतका क्षेत्रबाट आएका टोलीहरूबीच उत्कृष्ट भूमे नाचको कडा प्रतिस्पर्धा समेत भयो। यसै सन्दर्भमा, यो ब्लगमा हामी भूमे पर्व के हो, यो किन र कसरी मनाइन्छ, र यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक विशेषता के छ भन्नेबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।

भूमे पर्व कुन-कुन जिल्ला र समुदायले मनाउँछन्?

​भूमे पर्व विशेष गरी नेपालको लुम्बिनी र कर्णाली प्रदेशका पहाडी जिल्लाहरूमा बसोबास गर्ने मगर समुदायले मनाउने गर्दछन्। यसको मुख्य केन्द्र रुकुम पूर्व (विशेष गरी भूमे गाउँपालिका), रोल्पा (विशेष गरी थबाङ, जेलबाङ क्षेत्र), र बाग्लुङको पश्चिमी भाग हो। यसका साथै रुकुम पश्चिम, सल्यान र प्युठानका केही भागहरूमा पनि यो पर्व मनाउने गरिन्छ।

​मगर समुदायभित्र पनि 'खाम' भाषा बोल्ने मगरहरू (जसलाई खाम मगर भनिन्छ) को लागि यो पर्व दशैँ-तिहारभन्दा पनि ठूलो उत्सव हो। कामका सिलसिलामा देश-विदेशमा रहेका मगरहरू पनि यो पर्व मनाउन आफ्नो पुर्ख्यौली गाउँ फर्कने गर्छन्, जसले गर्दा यस समयमा गाउँघरमा छुट्टै रौनकता छाउने गर्दछ।भूमे पर्व मनाउनुको कारण र धार्मिक मान्यता

​मगर समुदायमा भूमे पर्व मनाउनुको पछाडि गहिरो प्राकृतिक र व्यावहारिक कारणहरू छन्। यो पर्व पूर्ण रूपमा 

प्रकृति पूजा (Nature Worship) मा आधारित छ। यसलाई मनाउनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

• ​धर्तीमाता (भूमि) प्रति कृतज्ञता: मानिसको सम्पूर्ण जीवन, गाँस, बास र कपास यही जमिन (माटो) मै टिकेको छ। त्यसैले आफूलाई पाल्ने धर्तीमाता रिसाउनु नहोस् र धर्तीले सधैँ आशिर्वाद दिइरहुन् भनेर भूमिको पूजा गरिन्छ।
• ​अन्नबाली र गाईवस्तुको रक्षा: किसानहरूले खेतबारीमा लगाएको अन्नबालीमा किराफट्याङ्ग्रा नलागोस्, खडेरी वा अतिवृष्टिले बालीनाली नष्ट नहोस्, र गोठका गाईवस्तु तथा भेडाबाख्राहरूलाई बाघ-भालु जस्ता हिंस्रक जनावरले हानि नोक्सानी नपुर्‍याऊन् भनेर भूमि देउतासँग प्रार्थना गरिन्छ।
• ​प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्न: बाढी, पहिरो, महाभूकम्प, महामारी र अकाल मृत्यु जस्ता महाविपत्ति र दुःख-पीडाहरू गाउँघरले भोग्नु नपरोस् भनी सम्पूर्ण मानव जातिको रक्षाका लागि यो पूजा गरिन्छ।

​ पूजा र नाच नगरेमा वा भूमे देउता रिसाएमा के हुन्छ?

​परापूर्व कालदेखि चल्दै आएको जनविश्वास अनुसार भूमे पर्व विधिवत रूपमा मनाइएन, पूजा गरिएन वा भूमे नाच प्रदर्शन गरिएन भने भूमे देउता (प्रकृति) रिसाउने विश्वास गरिन्छ। यदि भूमि देउता रिसाएमा गाउँमा विभिन्न किसिमका अनिष्टहरू हुन सक्छन् भन्ने मान्यता छ:

• ​खेतबारीमा लगाएको बालीनाली सखाप हुने, अनिकाल लाग्ने वा खडेरी पर्ने हुन्छ।
• ​गाउँमा अज्ञात रोग वा महामारी फैलिएर मानिस र चौपायाहरूको विनाश हुन सक्छ।
• ​बाढी, पहिरो र चट्याङ जस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरूले गाउँलाई सोत्तर पार्न सक्छन्।

​त्यसैले, प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न र गाउँलाई सुरक्षित राख्नका लागि मगर समुदायले हरेक वर्ष यो पर्वलाई अनिवार्य र अत्यन्तै पवित्र मनले मनाउने गर्दछन्।

​यो पर्व कति दिन चल्छ र यसमा के-के गरिन्छ?

​भूमे पर्व विशेष गरी जेठ मसान्तदेखि सुरु भएर असारको ५ गतेसम्म (कतिपय ठाउँमा असारको पहिलो हप्ताभरि नै) ५ देखि ७ दिनसम्म धुमधामका साथ मनाइन्छ। यस पर्वमा गरिने मुख्य क्रियाकलापहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

 'बुकी' (लेक) चढ्ने र हरङ्गी-बिरङ्गी फूल ल्याउने परम्परा

​यो यस पर्वको सबैभन्दा सुन्दर र आध्यात्मिक पक्ष हो। जेठ मसान्तको दिन गाउँका तन्नेरी युवायुवतीहरू बाजागाजासहित गाउँभन्दा धेरै माथि रहेका अग्ला लेकहरू (बुकी) तिर उक्लन्छन्। उनीहरू रातभरि लेकमै बस्छन् र भोलिपल्ट बिहानै प्रकृतिको पूजा गरी लेकमा फुलेका अनेकौँ थरीका रङ्गीचङ्गी, हरङ्गी-बिरङ्गी बैँसालु फूलहरू र पवित्र माटो सङ्कलन गर्छन्। त्यो फूल र माटो बोकेर उनीहरू गीत गाउँदै, नाच्दै पुनः गाउँ (महोत्सव स्थल) मा ओर्लन्छन्। यसरी लेकबाट ल्याइएको फूल र माटोलाई भूमि देउताको थानमा चढाएर पूजाआजा गरेपछि मात्रै मुख्य भूमे नाचको विधिवत सुरुवात हुन्छ।

​ बल पूजा (पशु बलि)

​प्रकृतिको पूजा गर्दा भूमे देउताको थानमा भेडा वा सुँगुरको थुमा बलि दिने परम्परा छ। यसरी बलि दिएर भूमिलाई शान्त पारिन्छ र सबैको कल्याणको कामना गरिन्छ।

​२२ चालको ऐतिहासिक भूमे नाच

​भूमे पर्वको मुख्य आकर्षण नै यसको नाच हो। दमाहा, झ्याली, सहनाई र मुरलीको तालमा एउटै लहरमा बाँधिएर गोलाकार घेरामा नाचेको दृश्य निकै मनमोहक देखिन्थ्यो। यो नाचमा २२ वटा फरक-फरक स्टेपहरू (चालहरू) हुन्छन्। प्रत्येक चालको आफ्नै अर्थ हुन्छ— जस्तै, कुनै चालले हावाहुरी आएको संकेत गर्छ, कुनै चालले पहिरो गएको वा खोला तरेको अभिनय गर्छ भने कुनै चालले अन्नबाली काटेको दृश्य देखाउँछ। यो नाचको माध्यमबाट मगरहरूले प्रकृतिसँग कसरी जिउने र संघर्ष गर्ने भन्ने कुराको अभिनय गर्छन्।

​परम्परागत वेशभूषा र मौलिक पहिचान

​भूमे नाचमा लगाइने पहिरनले मगर जातिको समृद्ध संस्कृति झल्काउँछ। यस पटकको खाबाङ बगर महोत्सवमा पनि सहभागीहरूको वेशभूषा हेर्न लायक थियो:

• ​पुरुषहरूको पहिरन: पुरुषहरूले घरमै बुनिएको खाडीको भोटो, कछाड , टाउकोमा मखमली वा कालो टोपी लगाउँछन् र कम्मरमा खुकुरी भिर्छन्। कतिपयले टाउकोमा सेतो फेटा (पगरी) बाँधेर काँधमा घरेलु कपडा (गादो) क्रस गरेर भिरेका हुन्छन्।
• ​महिलाहरूको पहिरन: महिलाहरू मखमली चोली, गुन्यू, रङ्गीचङ्गी पटुका र टाउकोमा मजेत्रो वा रीङ्गा (कपडा) बाँध्छन्। उनीहरूले गलामा पोते, चाँदीको हँसुली र सिक्काको माला (कम्पनी माला) जस्ता परम्परागत गहना लगाउँछन्। हातमा रङ्गीचङ्गी कपडाको ध्वजा (नेवर) हल्लाउँदै बाजाको तालमा नाच्नु यसको मुख्य विशेषता हो।

​

 साना-साना बालबालिकाहरूको सहभागिता देखियो। आधुनिक प्रविधिको यो जमानामा पनि साना नानीबाबुहरूले आफ्नो मौलिक पहिरनमा सजिएर, आफ्ना बुबा-हजुरबुबाहरूसँगै पैताला मिलाउँदै भूमे नाचका चालहरू सिकेर नाचेको दृश्यले संस्कृति हस्तान्तरणको प्रक्रिया निकै बलियो रहेको सङ्केत गर्छ।

​हिजो रुकुम पूर्वको भूमे गाउँपालिका खाबाङ बगरमा भव्य रूपमा समापन भएको छैठौँ भूमे पर्वले हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक धरोहरलाई पुनः एकपटक ब्युँझाएको छ। प्रकृतिको दोहन भइरहेको र जलवायु परिवर्तनको संकट बढिरहेको आजको आधुनिक युगमा, प्रकृतिलाई नै भगवान् मानेर पूजा गर्ने मगर समुदायको यो भूमे पर्व झनै सान्दर्भिक र अनुकरणीय बनेको छ।

​हाम्रो संस्कृति नै हाम्रो पहिचान हो। त्यसैले स्थानीय सरकार र युवा पुस्ता मिलेर यस्ता ऐतिहासिक पर्व, नाच र मान्यताहरूलाई जोगाइराख्नु आजको आवश्यकता हो।

​भूमे देउताले हामी सबैको रक्षा गरून्, धर्तीमाताको आशिर्वाद सधैँ रहिरहोस्!

​

​📺 भूमे नाचको विशेष ११ मिनेटको भिडियो यहाँ हेर्नुहोस्!

​ पूरा भिडियो हेर्नका लागि तलको लिङ्कमा क्लिक गर्नुहोस्:

👉 यहाँ क्लिक गरेर युट्युबमा भिडियो हेर्नुहोस्

(भिडियो हेरिसकेपछि च्यानललाई Subscribe गर्न र Like/Comment गर्न नबिर्सिनुहोला!)