साउन १ गतेको राखे संक्रान्ति र लुतो फाल्ने मौलिक परम्परा

        भौगोलिक विविधता र सांस्कृतिक सम्पन्नताले सजिएको हाम्रो देश नेपालमा भूगोल अनुसारका आफ्नै लोकसंस्कृति, रैथाने परम्परा र चाडपर्वहरू छन्। देशका विभिन्न भूभागमा आ-आफ्नै तवरले संक्रान्तिहरू मनाउने चलन त छँदै छ, तर साविकको मध्यपश्चिमाञ्चल क्षेत्र, विशेष गरी हालको कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेशका रुकुम पश्चिम, रुकुम पूर्व, रोल्पा, जाजरकोट र सल्यान जस्ता पहाडी जिल्लाहरूमा साउन महिनाको पहिलो दिन अर्थात् साउन १ गते मनाइने 'राखे संक्रान्ति' को एउटा बेग्लै र ऐतिहासिक महत्त्व रहेको छ। सौर्यमास अनुसार सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने यो दिनलाई सामान्यतया साउने संक्रान्ति भनिए पनि रुकुमेली र रोल्पाली जनजीवनमा यसलाई 'राखे संक्रान्ति' वा 'राँके संक्रान्ति' भनिन्छ, जसको सोझो सम्बन्ध आगोको मसाल अर्थात् राँकोसँग जोडिएको छ। यो पर्व केवल महिनाको सुरुवात मात्र नभएर वर्षायामको हिलोमैलोसँगै फैलिने रोगव्याधि, महामारी र नकारात्मक ऊर्जालाई घरभित्र पस्न नदिई बस्तीबाटै धपाउने एउटा बलियो सांस्कृतिक अनुष्ठान हो।

यस रैथाने परम्पराको जग पुस्तौँदेखि चल्दै आएको एउटा रोचक लोकविश्वास र पौराणिक मान्यतामा आधारित छ। प्राचिन जनश्रुति अनुसार, असारभरिको खेतीपातीको समयमा प्रकृतिमा एउटा 'कालो राक्षस' सक्रिय हुन्छ, जसलाई स्थानीय समाजले रोगव्याधि र नकारात्मक शक्तिका रूपमा लिने गर्दछ। असार महिना खेतीपातीको चरम व्यस्तता, हिलो-मैलो खेल्ने र ओसिलो मौसमको समय भएकाले मानिसको शरीरमा विभिन्न किसिमका कीटाणुहरू लाग्ने, छाला चिलाउने, खटिरा आउने र लुतो लाग्ने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। यही प्राकृतिक र स्वास्थ्य सम्बन्धी सत्यलाई हाम्रा पुर्खाहरूले लोकमानसको शैलीमा 'कालो राक्षस' को स्वरूप दिएका हुन्। उक्त कालो राक्षसले मानिसलाई दुःख दिने, शरीरभरि खटिरा, ऐंजेरु, मटिरा फैलाउने र अन्नबाली नष्ट गरिदिने जनविश्वास रहेकाले, साउनको सुरुवातमै त्यसलाई घरभित्र आउन नदिन र गाउँबाटै भगाउनका लागि आगो र औषधीय जडीबुटीको सहायताले यो लोकविधिको प्रयोग गरिँदै आएको हो।

राखे संक्रान्तिको तयारी साउन १ गतेको बिहानैदेखि निकै उत्साहका साथ सुरु हुन्छ। यो पर्वको सबैभन्दा सुन्दर र वैज्ञानिक पक्ष भनेको यसमा प्रयोग हुने पूर्णतः प्राकृतिक र रैथाने जडीबुटीहरू हुन्। दिउँसो गाउँका युवायुवती र केटाकेटीहरू जंगल तथा पाखापखेरामा गएर विशेष प्रकारका वनस्पतिका पात र काँडाहरू सङ्कलन गर्छन्। यसमा नकारात्मक ऊर्जालाई ढोकामै रोक्नका लागि तिखा काँडाहरू र कुरिल्लो, औषधीय गुण र धार्मिक महत्त्व बोकेको ओखरको पात, आँकको पात, मकैको डाँठ तथा पात, टिमुर र आगो बाल्नका लागि सल्लाको दियालो प्रयोग गरिन्छ। यी सबै जडीबुटी र वनस्पतिको मिश्रणलाई घरको मूल ढोका, झ्याल र धुरीमा सिउरिने गरिन्छ। यसरी वनस्पतिलाई रक्षाकवचका रूपमा घरमा सजाउँदा कुनै पनि खराब तत्व वा रोग फैलाउने जीवाणु घरभित्र प्रवेश गर्न सक्दैनन् भन्ने दृढ सामाजिक विश्वास छ।

यस पर्वको मुख्य आकर्षण र मूल अनुष्ठान भने साउन १ गतेको साँझ सुरु हुन्छ। जब सूर्य अस्ताउँछ र साँझको ६ देखि ७ बजेको समय हुन्छ, तब गाउँभरि एकैसाथ एउटा छुट्टै चहलपहल र रौनक छाउँछ। प्रत्येक घरको चुल्होबाट आगो निकालेर सल्लाको दियालो वा दाउराको बलियो राँको (अगुल्टो) बनाइन्छ। घरका मुली वा सदस्यहरूले आँगनमा निस्किएर उक्त आगोको अगुल्टोलाई जोडसँग फुक्छन् र चारैतिर घुमाउँछन्। आगो फुक्दै गर्दा घरभित्रका कुना-काप्चा, ओछ्यान र अँध्यारा ठाउँहरूमा समेत आगोको राँको देखाइन्छ, ताकि त्यहाँ लुकेर बसेको कुनै पनि नकारात्मक शक्ति वा कालो राक्षस बाहिर निस्कियोस्। त्यसपछि, गाउँका मानिसहरूले उक्त बलिरहेको अगुल्टो र राँको बोकेर घरको आँगनबाट बाहिर, गाउँको दोबाटो वा चौबाटोतर्फ दौडिँदै फ्याँक्ने गर्छन्।

अगुल्टो फाल्दा ठूलो स्वरले कराउँदै "कालो राक्षस गइजा! खटेरा, मटिरा, ऐंजेरु, लुतो सबै गइजा! हाम्रो दुःख कष्ट सबै बोकेर गइजा!" भन्दै परम्परागत लोकभाका वा मन्त्र उच्चारण गर्ने चलन छ। गाउँका सबै घरबाट एकै समयमा मानिसहरू अगुल्टो फाल्न निस्कँदा रातको अँध्यारोमा पुरै गाउँ आगोका राँकाहरूले झलमल्ल देखिन्छ, जुन दृश्य निकै मनोरम र रोमाञ्चक हुन्छ। दोबाटोमा पुगेर अगुल्टो फालिसकेपछि मानिसहरू पछाडि नफर्की सिधै आफ्नो घर फर्कन्छन् र हातगोडा धोएर मात्र घरभित्र पस्छन्, जसलाई स्थानीय भाषामा 'काइने-कुइने लुतो फाल्ने' परम्परा भनिन्छ। काइने-कुइने भन्नाले शरीरमा आउने साना-ठूला खटिरा र चिलाउने रोगहरू बुझिन्छ, जसलाई असारभरिको हिलोमैलोपछि औषधीय जडीबुटीको धुवाँ र आगोद्वारा नष्ट गरेर टाढा भगाइएको मानिन्छ।

राखे संक्रान्ति केवल रोग धपाउने तान्त्रिक विधि मात्र होइन, यो सामाजिक सद्भाव, आपसी भाइचारा र पारिवारिक मिलनको एउटा उत्सव पनि हो। असार महिनाको हिलो र खेतीपातीको व्यस्तताले थकित भएका किसानहरूका लागि साउनको यो सुरुवात नयाँ जोस र ऊर्जा थप्ने माध्यम बन्छ। अगुल्टो फालिसकेपछि राती घर-घरमा विशेष प्रकारका परिकारहरू पकाएर खाने चलन छ। यस दिन घरमा सेलरोटी, पुरी, खिर, मासुका विभिन्न परिकारहरू र स्थानीय स्तरमा उपलब्ध गेडागुडीहरू पकाइन्छ। छिमेकीहरू बीच परिकारहरू आदानप्रदान गर्ने र शुभकामना साटासाट गर्ने गरिने हुनाले यसले समुदायमा मेलमिलापको भावनालाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, हाम्रो कर्णाली र विशेष गरी रुकुम-रोल्पा क्षेत्रको यो राखे संक्रान्ति परम्परा नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको एउटा उत्कृष्ट उदाहरण हो। यसले प्रकृति र मानव जीवनको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छ। वनस्पति, जडीबुटी, आगो र लोकविश्वासको यो अनुपम सङ्गमले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई विश्वसामु चिनाउन मद्दत गर्दछ। यद्यपि, आधुनिकताको बढ्दो प्रभाव, युवा पुस्ताको पलायन र प्रविधिको विकाससँगै यस्ता मौलिक र रैथाने परम्पराहरू बिस्तारै ओझेलमा पर्न थालेका छन्। नयाँ पुस्ताले यसको ऐतिहासिक महत्त्व र यसभित्र लुकेको वैज्ञानिक तथा औषधीय पक्षलाई बुझ्न जरुरी छ। आँक, कुरिल्लो, ओखरको पात जस्ता जडीबुटीको प्रयोग र आगोले वातावरण शुद्धीकरण गर्ने यो प्राकृतिक विधिको जगेर्ना गर्नु आजको आवश्यकता हो। हाम्रो पहिचान र नेपालीपनलाई जीवित राख्नका लागि यस्ता अमूल्य संस्कृतिहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न हामी सबै एकजुट हुनुपर्छ।